राजा बृहद्रथः मगधदेशस्य राजा । पुष्यमित्रः सेनापतिः । विदेशीयं ग्रीक्सैन्यं न प्रतिप्रेषितं चेत् राज्यस्य भारतस्य च महती हानिः स्यात् इति पुष्यमित्रस्य कथनेन अपि राजा ताटस्थ्यनीतिः अनुसरणीया इति अवदत् । पुष्यमित्रः देशस्य हितमेव मुख्यं मन्यमानः राजविरोधम् अपि उपेक्ष्य शत्रुदलीयानां निग्रहाय उद्युक्तः अभवत् । पुष्यमित्रस्य कथा कालिदासेन मालविकाग्निमित्रे उपवर्णिता अस्ति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
King Brihadratha ruled Magadha, with Pushyamitra as his commander. When foreign Greek armies threatened, Pushyamitra warned that if they were not repelled, both the kingdom and India would suffer greatly. Yet the king insisted on a policy of neutrality. Pushyamitra, considering the nation’s welfare more important than royal command, prepared to confront and suppress the enemy forces. This episode of Pushyamitra’s resolve is described by Kalidasa in Malavikagnimitra.

बालगङ्गाधरतिलकः विधिशास्त्रस्य अध्ययनानान्तरं न्यायवादिवृत्तित्वं न इच्छति यतः तत्र प्रतिदिनं प्रतिपदम् असत्यं वक्तव्यं भवति इति । सर्वाकारीयम् उद्योगम् अपि न इच्छति सर्वकारस्य दास्यताकारणतः । सः कस्मिंश्चित् विद्यालये अध्यापकवृत्तित्वम् आरब्धवान् । तदीयं मासिकं वेतनं त्रीणि रूप्यकाणि इति । तिलकस्य उदात्तं चिन्तारहितं च व्यवहारं दृष्ट्वा तस्य सुहृत् महत् आश्चर्यम् अनुभूतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

After studying law, Bal Gangadhar Tilak did not wish to practice as a lawyer, because in that profession one had to speak untruths at every step. He also did not want to take up government service, as it meant servitude to the rulers. Instead, he began working as a teacher in a school. His monthly salary was only three rupees. Seeing Tilak’s noble, worry-free conduct, his friend was greatly astonished.

कश्चन महात्मा भगवद्दर्शनस्य विषयं कञ्चन सज्जनं वदति - 'ईश्वरः अस्माकम् अन्तः एव तिष्ठति । मोहमायादिकारणतः वयं तस्य दर्शनं प्राप्तुं न शक्नुमः । भगवान् द्रष्टव्यः चेत् सर्वादौ मोहमायादयः त्यक्तव्याः' इति । 'अद्यैव भगवद्दर्शनार्थं प्रयासस्य आरम्भं करिष्यामि' इत्युक्त्वा प्रणम्य च ततः प्रस्थितवान् सः सज्जनः ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A saint once explained to a devotee about the vision of God: “The Lord dwells within us. Because of delusion and illusion, we are unable to perceive Him. If one wishes to see God, first these veils of delusion must be cast aside.” Hearing this, the devotee bowed and said, “From today itself I will begin the effort to attain the vision of God,” and departed with resolve.

इयं कथा वर्तते गुणत्रयविषये । तमोगुणः मानवं संहर्तुं प्रयासं करोति । रजोगुणः कौटुम्बिकव्यवहारादिभिः तं बध्नाति । किन्तु सत्त्वगुणः तमोरजसोः पीडातः मानवं विमोच्य सुयोग्यं मार्गं दर्शयति । एतस्मिन् मार्गे भयं न विद्यते । एषः मार्गः मानवान् भगवच्चरणं प्रापयति ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This tale concerns the three guṇas (qualities of nature). Tamas seeks to destroy man, Rajas binds him through worldly duties and attachments, while Sattva frees him from the suffering caused by Tamas and Rajas, showing him the right path. On this path there is no fear, and it ultimately leads man to the feet of God.

बघेलसिंहः तारुण्ये एव सिक्खदलस्य प्रमुखः जातः । सः कदाचित् देहलीस्थं रक्तदुर्गं वशीकर्तुम् ऐच्छत् । यमुनाम् अतिक्रम्य आगतः अपि सः झटिति एव देहल्याः वशीकरणाय न उद्यतः । सेनायाः वर्धने, अन्येषां मैत्रीसम्पादने, व्यूहस्य आरचने च सः उद्यतः अभवत् । सः केनचित् उपायेन दुर्गं प्रविश्य देहलीं वशीकृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Baghel Singh became the leader of the Sikh forces while still young. At one time, he wished to capture the Red Fort in Delhi. Crossing the Yamuna, he did not rush to attack immediately. Instead, he focused on strengthening his army, forging alliances, and carefully arranging his battle strategy. By some clever means, he entered the fort and brought Delhi under his control.

राणाप्रतापस्य सामन्तराजः रघुपतिसिंहः कदाचित् अकबरसैन्यात् पराजयं प्राप्य अरण्यम् आश्रितवान् । कदाचित् अस्वस्थः पुत्रं द्रष्टुं यदा रघुपतिसिंहः अगच्छत् तदा मोगलसैनिकाः तं गृहीतवन्तः । पुत्रदर्शनाय अवसरः दीयताम् इति सेनापतिम् आकाशवर्माणम् अपृच्छत् । रजपूताः विश्वासघातं न कुर्वन्ति इति जानन् आकाशवर्मा रघुपतिसिंहाय पुत्रदर्शनाय अनुज्ञां दत्तवान् । ततः आकाशवर्मणः बन्धनं जातम् । रघुपतिसिंहः एतत् ज्ञात्वा मां कारागारे स्थापयन्तु इति निवेदितवान् । रघुपतिसिंहस्य धैर्यं, मित्रप्रीतिं च, आकाशवर्मणः दयासम्पन्नगुणं च दृष्ट्वा अकबरः तयोः बन्धविमुक्ततां कृतवान् ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Raghupati Singh, a feudal chief under Rana Pratap, was once defeated by Akbar’s army and took refuge in the forest. Later, when he went to see his ailing son, Mughal soldiers captured him. He requested the commander, Akash Varma, to allow him to meet his son. Knowing that Rajputs never betray trust, Akash Varma permitted it. As a result, Akash Varma himself was imprisoned. When Raghupati Singh learned of this, he declared, “Let me be imprisoned instead.” Witnessing Raghupati Singh’s courage and loyalty, and Akash Varma’s compassion, Akbar released both of them.

जयसलमेरस्य राज्ञः रतनसिंहस्य पुत्री रत्नावली शौर्येण अप्रतिमा । कदाचित् अल्लावुद्दीनस्य सेनापतिः मल्लिकाफुरः रतनसिंहं पराजेतुं ससैन्यम् आगतः । राजकुमारी रत्नावली सैन्यस्य नेतृत्वम् ऊढवती । मल्लिकाफुरः शत्रुहस्तगतः अभविष्यत् । किन्तु कथञ्चित् आत्मानं रक्षन् रणरङ्गात् पलायत । सः कुतन्त्रम् आश्रित्य दुर्गस्य अन्तः गमनाय मार्गं दर्शयितुं कस्मैचित् निर्धनाय वृद्धाय प्रभूतं धनं दत्तवान् । किं सः वृद्धः मार्गं दर्शयति ? सः जयसलमेरस्य राज्ञः द्रोहं करोति ? इति कौतुकेन कथाम् इमां शृण्वन्तु ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In Jaisalmer, King Ratansingh’s daughter Ratnavali was unmatched in courage. Once, Alauddin’s general Malik Kafur came with his army to defeat Ratansingh. Princess Ratnavali herself led the forces, and Malik Kafur was nearly captured. Somehow he escaped from the battlefield. Later, he resorted to trickery, giving a poor old man a large sum of money to show him a secret way into the fort. Whether that old man betrays Jaisalmer’s king or not is the suspense of this tale.

लक्ष्मणमेघनादयोः युद्धे लक्ष्मणेन प्रयुक्तः बाणः मेघनादस्य हस्तम् अकर्तयत् । सः हस्तः रावणस्य अन्तःपुरे मेघनादस्य पत्न्याः सुलोचनायाः पुरतः अपतत् । दुःखितः सुलोचना सहगमनं कर्तुं निश्चयं अकरोत् । किन्तु दाहसंस्कारार्थं मेघनादस्य शिरः आवश्यकम् । सा धैर्येण श्रीरामस्य दर्शनाय प्रस्थिता । श्रीरामः तस्यां महान्तम् आदरं प्रदर्शयन् मेघनादस्य शिरः दत्तवान् । मेघनादस्य अन्त्यसंस्कारं निमित्तीकृत्य एकं दिनं युद्धस्य विरामम् अपि घोषितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the battle between Lakshmana and Meghanada, Lakshmana’s arrow cut off Meghanada’s arm. The severed arm fell in front of Meghanada’s wife, Sulochana, in Ravana’s inner palace. Grief-stricken, she resolved to perform sahagamana (self-mmolation). But for the funeral rites, Meghanada’s head was required. With courage, she went to meet Lord Rama. Rama honored her greatly and gave her Meghanada’s head. Out of respect, he even declared a one-day pause in the war so that Meghanada’s funeral rites could be performed.