आ बाल्यात् परोपकारी सेवातत्परः च रामरमणः जगन्नाथस्य भक्तया मात्रा कनककुमार्या सर्वदा बोधितः भवति स्म - 'दुःखग्रस्तानां साहाय्यं यदि क्रियेत तर्हि भगवान् सन्तुष्टः‌ भवेत्' इति । कदाचित् शिरोभ्रमणं प्राप्य पतितवतः कस्यचन वृद्धस्य सेवां करोति रामरमणः । वृद्धस्य वस्तूनि स्वशिरसि संस्थाप्य यदा वृद्धेन सह प्रस्थितः तदा 'निम्नजातीयस्य मम वस्तूनि भवता न वोढव्यानि' इति अवदत् वृद्धः। 'भगवतः दृष्ट्या सर्वे समानाः । वृद्धस्य भवतः सेवा मम कर्तव्यम्' इत्यवदत् रामरमणः । तावता तत्र आगतवती माता पुत्रस्य साहाय्यप्रवृत्तिं दृष्ट्वा नितरां सन्तुष्टा । अग्रे अयमेव रामरमणदासत्वेन ख्यातिं प्राप्तवान् समग्रे अपि उत्कलराज्ये ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

From childhood, Ramaramana was devoted to service and helping others. His mother, Kanaka Kumari, a devotee of Lord Jagannath, always taught him: “If you help those in distress, God will be pleased”. One day, Ramaramana helped an old man who had fainted and fallen. Carrying the old man’s belongings on his own head, he walked with him. The old man said: “You should not carry my things as i am from lower caste”. Ramaramana replied: “In God’s eyes, all are equal. Serving you is my duty”. At that moment, his mother arrived and was deeply pleased to see her son’s spirit of service. Later, Ramaramana became famous throughout the kingdom of Utkala as Ramaramana Dasa.

कश्चन राजा कञ्चन संन्यासिनम् अपृच्छत् 'आवयोः भेदः कः?' इति । तदा संन्यासी अवदत् 'किञ्चिद्दूरं सञ्चराव । तत्र अहं ज्ञापयिष्यामि' इति । ततः प्रस्थितवन्तौ । बहवः ग्रामाः अतिक्रान्ताः । सुदूरम् अतिक्रान्तं चेदपि संन्यासी किमपि न अवदत् । एतत् असहमानः राजा 'कियद्दूरम् एव गमनम्?’ इति यदा अपृच्छत् तदा 'अग्रे गच्छाव तावत्' इति अवदत् संन्यासी । तदा राजा वदति 'मया प्रासादः प्रतिगमनीयः। मम राज्यम् अस्ति, पत्नीपुत्रादयः सन्ति, दैनन्दिककर्तव्यानि सन्ति.....’ इति । अन्ते संन्यासी वदति 'अयमेव आवयोः भेदः । अहं सवर्मपि परित्यज्य संन्यासी जातः । भौतिकबन्धनानि छित्त्वा अग्रे प्रस्थितः अहम् । भवान् तु तत्रैव बद्धः' इत्युक्त्वा अग्रे गतवान् संन्यासी ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A certain king once asked a sanyasi, “What is the difference between us?”. The monk replied, “Let us walk a little distance, then I will show you”. They set out together, passing through many villages. Even after traveling far, the monk said nothing. The king, growing impatient, asked, “How much farther must we go?” The monk answered, “Let us go on ahead for now” said the sanyasi. Then the king said, “I must return to my palace. I have a kingdom, a wife, children, and daily duties to attend to”. At last the sanyasi declared, “This is the difference between us. I have renounced everything and freed myself from worldly bonds, moving forward without attachment. You, however, remain bound to them”. Saying this, the sanyasi continued on his way.

कश्चन राजा सुवर्णनिर्माणविद्यां ज्ञातुं कस्मिंश्चित् आश्रमे मासं यावत् न्यवसत् । आश्रमे सः सत्सङ्गकार्यक्रमे भागम् ऊढवान् । अन्तिमदिने यदा संन्यासी अपृच्छत् 'श्वः सुवर्णनिर्माणविद्यां बोधयिष्यामि किम्?’ इति । तदा राजा अवदत् 'महात्मन्! तस्य आवश्यकता नास्ति । मम हृदयम् अमृतरसायनेन पूर्णम् अस्ति । सत्सङ्गस्य कारणतः जनाः लोभ-मोह-अहङ्कारादिभ्यः विकारेभ्यः मुक्ताः भवन्ति । अतः देशे सत्सङ्गानां व्यवस्थापनाय व्यवस्था करणीया । ततः प्रजानां जीवनस्तरस्य वृद्धिः, देशस्य समृद्धिः च भवितुम् अर्हति' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A king once stayed in an āśrama for a month to learn the art of making gold. During his stay, he participated in satsanga (spiritual gatherings). On the final day, the sage asked: ‘Shall I teach you the science of gold-making tomorrow?’. The king replied: ‘Revered one, I have no need of that. My heart is already filled with the nectar of wisdom. Through satsanga, people are freed from greed, delusion, and pride. Therefore, arrangements should be made to establish satsangas in the land. This will uplift the lives of the people and bring prosperity to the nation.’

कदाचित् कश्चन लुण्ठाकः पश्चात्तापं प्राप्य कञ्चित् गुरुं दृष्ट्वा सन्मार्गप्राप्तीच्छां वदति । तदा गुरुः तस्मै एकं कृष्णध्वजं दत्त्वा 'एतं गृहीत्वा तीर्थयात्रां कुरु । यदा एषः श्वेतः भविष्यति तदा भवतः पापात् मुक्तिः' इति अवदत् । शताधिकेषु तीर्थेषु तेन स्नानं कृतं चेत् अपि ध्वजः श्वेतवर्णतां न गतः । तस्मात् सः नितरां खिन्नः । अथ कदाचित् सः दशाधिकेभ्यः दुष्टेभ्यः काञ्चित् सुन्दरीं रक्षितवान् । तदा हस्ते स्थितः ध्वजः श्वेतः जातः । यदा सः प्रवृत्तं सर्वं गुरुम् अवदत् तदा गुरुः अवदत् ‘भवता तीर्थस्नानावसारे स्वप्रयोजनमात्रं चिन्तितम् आसीत् । अतः ध्वजः कृष्णवर्णः एव आसीत् । किन्तु महिलारक्षणावसरे परोपकारः चिन्तितः इति कारणतः ध्वजः श्वेतः जातः’ इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A repentant thief approached a guru, seeking the right path. The guru gave him a black flag and said: ‘Carry this on your pilgrimages. When it turns white, you will be freed from sin’. The man bathed at hundreds of holy places, yet the flag remained black, leaving him disheartened. One day, however, he rescued a young woman from a group of ruffians. At that moment, the flag in his hand turned white. When he told the guru, the guru explained: ‘During pilgrimages you thought only of your own benefit, so the flag stayed black. But in saving the woman, you acted with selfless compassion — hence the flag turned white’.

कदाचित् कश्चन कृषिकः बुद्धस्य कार्यक्रमम् आयोजितवान् । किन्तु प्रवचनदिने सः कृषिकः एव अनुपस्थितः आसीत् । ग्रामजनाः कृषिकः बुद्धस्य विषये अगौरवं दर्शितवान् इति परस्परम् अवदन् । अनन्तरदिने सर्वेषां सम्मुखे बुद्धः कृषिकस्य अनुपस्थितेः कारणं यदा अपृच्छत् तदा कृषिकः अवदत् 'मम वृषभः नितराम् अस्वस्थः आसीत् । पशुचिकित्सालयं प्रति सः नेतव्यः आसीत् । अतः प्रवचनकाले उपस्थातुं न शक्तवान्' इति । तदा बुद्धः जनान् उद्दिश्य अवदत् 'किं कर्म आदौ, किं कर्म अनन्तरम् इत्यस्य निर्णये विवेचनशक्तिः अपेक्ष्यते । स्वकर्तव्यस्य प्राधान्यं चिन्तितवता अनेन उचितम् एव आचरितम्' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A farmer once organized a discourse by the Buddha but was absent on the day of the sermon. Villagers thought he had disrespected the Buddha. The next day, when Buddha asked the reason for his absence, the farmer explained: ‘My bull was very sick and had to be taken to the veterinary care. Hence I could not attend’. Buddha then told the people: ‘Wisdom lies in deciding what must be done first and what later. By giving priority to his duty, this farmer acted rightly.’

कश्चन जनः बह्वीभिः समस्याभिः ग्रस्तः आसीत् । समस्यानां परिहारस्य मार्गं ज्ञातुम् इच्छन् सः कस्यचित् महात्मनः आश्रमं गत्वा मार्गदर्शनं क्रियताम् इति प्रार्थयति । बहुधा पृष्टः अपि महात्मा किमपि उत्तरं न अवदत् । अन्ते महात्मनः मौनप्रतिस्पन्दनं सोढुम् अशक्नुवन् सः जनः अवदत् 'भवान् तु किमपि अवदन् मयि उपेक्षां दर्शयति । समस्यानां परिहाराय अहमेव मार्गं चिन्तयिष्यामि । शरीरे शक्तिः अस्ति । मयि बुद्धिमत्ता अपि अस्ति । तयोः उपयोगेन स्वयम् एव किमपि करिष्यामि' इति । तदा महात्मा - 'स्वसमस्याः स्वयमेव सम्मुखीकरिष्यामि इति उदितः भावः एव सर्वाः समस्याः परिहरिष्यति । एतं भावं पोषयन् अग्रे गच्छ' इति अवदत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

श्रीरामस्य वनवासकाले घटिता घटना एषा । लक्ष्मणः गुडाकेशः इति प्रसिद्धः इति तु वयं जानीमः । गुडाका नाम निद्रा । निद्रायाः ईशः गुडाकेशः । निशादेवीतः प्राप्तवरः एषः । किन्तु किञ्चन निबन्धम् आसीत् । तत् च यावती निद्रा लक्ष्मणेन त्यज्येत तावतीं निद्राम् अन्यः कश्चित् स्वीकुर्यात् इति । सीतायाः यादृशी पतिभक्तिः तादृशी एव पतिभक्तिः ऊर्मिलायाः अपि । अतः सा निद्रादेव्याः प्रस्तावं ससन्तोषम् अङ्गीकृतवती । तदनन्तरं चतुर्दश वर्षाणि यावत् निरन्तरं निद्रां कृतवती । लक्ष्मणः रात्रिसमये अपि जागरितः सन् सीतारामयोः रक्षणम् अकरोत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

During Rama’s exile, Lakshmana became known as Gudakesha — lord over sleep (gudaka meaning sleep). He had received a boon from the goddess of night to remain awake, but with one condition: the sleep he renounced must be borne by someone else. Just as Sita was devoted to her husband, so too was Urmila, Lakshmana’s wife, deeply devoted. She willingly accepted the goddess’s proposal and took upon herself all the sleep Lakshmana gave up. Thus, for fourteen years Urmila slept continuously, while Lakshmana remained ever wakeful, guarding Rama and Sita even through the nights.

कस्यचन शिष्यस्य अध्ययनशीलतां सेवाभावं च दृष्ट्वा सन्तुष्टः गुरुः गुरुकुलात् निर्गमनकाले तस्मै एकं दिव्यं दर्पणं दत्तवान् । पुरतः स्थितस्य जनस्य मनोभावान् दर्शयितुं सामर्थ्यम् आसीत् तस्य दर्पणस्य । तस्य सामर्थ्यं परीक्षितुम् इच्छन् सः आदौ गुरोः पुरतः गृहीतवान् । तत्र मोहाहङ्कारक्रोधादयः तेन लक्षितः । ततः सः मित्राणां पुरतः, मातपित्रोः पुरतः च तं दर्पणं गृहीतवान् । तेन बहवः दुर्गुणाः दृष्टाः । एतस्मात् नितरां खिन्नः सः गुरुकुलं गत्वा स्वस्य अनुभवं निवेदितवान् । तदा गुरुः शिष्यस्य पुरतः दर्पणं गृहीतवान् । शिष्येण बहवः दुर्गुणाः दृष्टाः । तदा गुरुः अवदत् 'स्वीयान् दुर्गुणान् ज्ञात्वा तेषाम् अपसरणाय प्रयासः करणीयः भवता इति उद्देशेन मया अयं दर्पणः दत्तः आसीत् । स्वस्य दुर्गुणानां ज्ञाने अपसारणे च अवधानं भवतु' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
A guru, pleased with his disciple’s diligence and service, gifted him a divine mirror when he left the gurukula. This mirror could reveal the inner thoughts and qualities of anyone standing before it. The disciple tested it first on his guru and saw traits like delusion, pride, and anger. He then tried it on his friends and parents, and again saw many faults. Saddened, he returned to the gurukula and shared his experience. The guru then held the mirror before the disciple himself, and the disciple saw his own faults. The guru explained: ‘I gave you this mirror so that you may recognize your own shortcomings and strive to remove them. Focus on self-correction rather than judging others’.