कदाचित् कश्चन सज्जनः 'आ बहुभ्यः वर्षेभ्यः पूजां कुर्वता अपि ईश्वरदर्शनं न प्राप्तं मया' इति कञ्चन महात्मानम् अवदत् । तदा सः महात्मा अवदत् 'ईश्वरस्य प्राप्तिः केवलं काचित् पद्धतिः नास्ति । अपि तु तत् शिल्पम्' इति । ततः सः एकेन निर्दर्शनेन पद्धतिशिल्पयोः मध्ये स्थितं भेदं वर्णयति । ईश्वरदर्शनमार्गान् सर्वे जानन्ति किन्तु तं मार्गम् अवगत्य स्वकौशलम् उपयुज्य च ईश्वरप्राप्तिः नाम किञ्चन विशिष्टं शिल्पम् । यदा तद् ज्ञायते तदा ईश्वरप्राप्तिः शक्यते इति अवदत् महात्मा । महात्मनः वचनं श्रुत्वा पूजया सह इतोSपि परिश्रमः ज्ञानं च अपेक्षितम् इति ज्ञातवान् सः सज्जनः महात्मानं नमस्कृत्य ससन्तोषं प्रस्थितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A gentleman once said to a saint: “Though I have worshipped for many years, I have not attained vision of God”. The saint replied: “Attaining God is not merely a fixed method—it is an art”. He explained the difference between method and art: everyone may know the path to God, but realizing Him requires skill, effort, and inner refinement. When this art is understood and practiced, God-realization becomes possible. Hearing this, the gentleman realized that along with worship, greater effort and knowledge are also needed. With satisfaction, he bowed to the saint and departed.

जीवनस्य सर्वविधं सुखं दुःखं च अनुभूतवान् देवय्यः इतःपरं लौकिकजीवनस्य अवश्यकता नास्ति इति मत्वा कञ्चन साधुम् उपसर्प्य मोक्षस्य मार्गं दर्शयितुं प्रार्थयते । किन्तु तस्य संसारव्यामोहः न अपगतः इति ज्ञात्वा साधुः अवदत् 'यदा नेत्रे निमील्य अपि गृहादिकं न दृश्यते तदा एव मोक्षस्य प्राप्तिः । मोक्षं प्राप्तुं कठिनतपः आचरणीयम् इति नास्ति । संसारः अपि परित्यक्तव्यः इत्यपि नास्ति । सर्वदा भगवतः नामस्मरणं कुर्वन् धर्ममार्गम् आश्रयति चेत् मोक्षः स्वयमेव प्राप्येत' इति । ततः देवय्यः ज्ञानोदयं प्राप्य साधुं नमस्कृत्य गृहं प्रति प्रत्यागच्छत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Having experienced all joys and sorrows of life, Devayya felt worldly living was no longer necessary. He approached a sage, asking for guidance on the path to liberation. The sage, perceiving that Devayya’s attachment to the world was not yet gone, said: “Liberation comes when, even with closed eyes, one no longer sees house or possessions. It does not require severe austerities, nor does it demand renouncing the world. By constantly remembering God’s name and following the path of righteousness, liberation comes naturally”. With this realization, Devayya bowed to the sage and returned home enlightened.

कश्चन गुरुः दुःखे विद्यमानं भक्तं वदति 'भवान् पुण्यवान्' इति । सन्तोषेण स्थितवन्तं भक्तं तु प्रहरति । तद् दृष्ट्वा नूतनः शिष्यः ज्येष्ठं शिष्यं आचार्यस्य आचरणस्य आन्तर्यं किम् इति पृच्छति । तदा ज्येष्ठः शिष्यः वदति 'यः दुःखे भवेत् सः आत्मना कृतं दोषम् अवगच्छति, अध्यात्ममार्गे अग्रे गच्छति च । यः‌ सन्तोषेण स्थितः अस्ति सः स्वस्य दोषः कः इति न जानाति स्म, ज्ञातुं प्रयासमपि न करोति स्म । अतः एव तं प्रहृत्य तदीयान् लोपान् ज्ञापयित्वा आत्मपरिष्काराय किं किं करणीयम् इति आचार्येण बोधितम्' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A teacher once told a devotee who was in sorrow, “You are virtuous.” But to another devotee who was content, he struck. Seeing this, a new disciple asked a senior disciple about the meaning behind the teacher’s actions. The senior explained: “One who suffers realizes his own faults and moves forward on the spiritual path. But one who remains content does not know his faults, nor does he try to know them. Therefore, the teacher struck him to make him aware of his shortcomings and to guide him toward self-improvement”.

कश्चन राजा भौतिकव्यवस्थापरिकल्पनमात्रात् सुखशान्त्यादयः वर्धिष्यन्ते इति विचिन्त्य सर्वविधानि आनुकूल्यानि प्रजानां कृते परिकल्पितवान् आसीत् । तथापि सुखशान्त्यादयः प्रवृद्धाः न दृश्यन्ते इति यदा सः स्वस्य मार्गदर्शकं संन्यासिनम् उप्सर्प्य अवदत् तदा संन्यासी 'सुखशान्त्यादयः आन्तरङ्गिकाः । ते च भावाः जनानां मनस्सु स्वयम् उत्पन्नाः भवेयुः । तदर्थं धार्मिकोपन्यासाः आयोजनीयाः, सत्सङ्गादयः व्यवस्थापनीयाः, परोपकारः, समाजसेवा, दानप्रवृत्तिः इत्यादिषु जनाः आधिक्येन प्रवर्तनीयाः.....’ इत्यवदत् । इतिकर्तव्यताबोधं प्राप्तवान् राजा गुरुं प्रणम्य ततः निर्गतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A king once thought that by arranging material comforts alone, happiness and peace among his people would increase. Yet, when these did not appear, he approached his Guru. The Guru explained: “Happiness and peace are inner states. They must arise within people’s minds. For this, religious discourses should be organized, gatherings of noble company arranged, and people encouraged toward charity, social service, and helping others”. Understanding his duty, the king bowed to his teacher and departed.

श्रीरामे हनूमतः महती प्रीतिः, प्रेम, आदरः च । कदाचित् सिन्दूरलेपनं कुर्वतीं सीतां दृष्ट्वा सः सिन्दूरलेपनस्य कारणं किम् इति पृच्छति । तदा 'तव स्वामिनः दीर्घायुष्यं प्रार्थयमाना अहं सिन्दूरलेपनं करोमि' इति अवदत् सीता । तत् श्रुतवान् आञ्जनेयः आपणं गत्वा महास्यूतेन सिन्दूरम् अनीय गृहं गत्वा स्नानं कृत्वा समग्रं शरीरं सिन्दूरेण लिप्त्वा सीतारमयोः पुरतः स्थितः । सीतामातुः नेत्रे अश्रुपूर्णे जाते । अद्यापि भाव्यते यत् प्रीतेः वर्णः सिन्दूरवर्णः इति । अतः एव उत्तरभारते हनूमतः देवालये सिन्दूरं तैलेन मिश्रीकृत्य प्रतिमायां लिम्पन्ति । प्रसादरूपेण अपि तदेव दीयते बहुत्र ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Hanuman had deep love, devotion, and respect for Lord Rama. One day, seeing Sita applying vermilion (sindoor), he asked the reason. Sita replied, “I apply sindoor to pray for the long life of your master, Rama”. Hearing this, Hanuman went to the market, bought a large quantity of sindoor, bathed, and covered his entire body with it. He then stood before Rama and Sita. Sita’s eyes filled with tears at his devotion. Even today, it is believed that the color of love is the color of sindoor. That is why, in temples of Hanuman in North India, sindoor mixed with oil is applied to his idol and also distributed as prasada.

कदाचित् कश्चन कुग्रामवासी कस्यचन धनिकस्य गृहं गत्वा जलं याचति । किन्तु धनिकः तस्य मलिनवस्त्रं दृष्ट्वा क्रुद्धः भूत्वा किमपि न यच्छति । अग्रे कदाचित् सः‌ धनिकः यदा मृगयार्थं गतः तदा मार्गभ्रष्टः सन् बहुधा अटित्वा अन्ते कुग्रामवासिनः गृहं प्राप्नोत् । किन्तु सः कुग्रामवासी धनिकाय जलं भोजनं शयनाय स्वस्य मञ्चं च दत्तवान् । अग्रिमदिने यदा धनिकः सुवर्णनाणकानि कुग्रामीणाय कृतज्ञतापूर्वकं दातुम् उद्यतः तदा कुग्रामवासी तत् निराकुर्वन् अवदत् 'जीवने धनम् आगच्छेत् गच्छेत् च । जीवने धनं मुख्यं न । यस्मिन् काले यस्य या आवश्यकता भवेत् सा पूरणीया । तादृशव्यवहारवान् एव उत्तमत्वेन ख्यातः भविष्यति' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a poor villager went to a wealthy man’s house asking for water. Seeing his dirty clothes, the rich man grew angry and refused. Later, while hunting, the same rich man lost his way and, after wandering long, reached the poor villager’s hut. The villager welcomed him with water, food, and even his own bed to rest. The next day, the rich man tried to reward him with gold coins. But the villager declined, saying: “Wealth comes and goes; it is not the essence of life. What matters is fulfilling another’s need at the right time. Such conduct alone brings true honor”.

कश्चन राजा तस्य पुत्रं गुरुकुलं प्रेषयितुम् इच्छन् तत्रत्यम् आचार्यम् अपृच्छत् यत् तस्य पुत्रस्य वासशिक्षणादिनिमित्तं कापि विशेषव्यव्यस्था परिकल्पयितुं शक्यते वा इति । तदा आचार्यः अवदत् 'राजकुलीयानां सञ्चाराय, वासाय, आहारस्य वा विशेषव्यवस्था भवेत् राजभवने किन्तु ज्ञानमार्गेण ये गन्तुम् इच्छेयुः तेषां निमित्तं पार्थक्येन न भवति विशेषमार्गः । अत्र राजकुमारेण सर्वैः सह वासः करणीयः, सर्वैः यत् सेव्येत तदेव सेवनीयं, सर्वैः यथा परिश्रमेण अध्ययनं क्रियेत तथैव करणीयम् च‌’ इति । राजा प्रतिवचनं किमपि अनुक्त्वा अनन्तरदिने एव पुत्रम् आनीय गुरुकुलं प्रवेशितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A king wished to send his son to a gurukula and asked the teacher if any special arrangements could be made for the prince’s stay and education. The teacher replied: “Special provisions for travel, lodging, or food may exist in the royal palace, but on the path of knowledge there is no separate way. Here the prince must live with all, eat what all eat, and study with the same effort as everyone else”. The king said nothing in response, but the very next day he brought his son and admitted him into the gurukula.

कश्चन ख्यातः विद्वान् कञ्चित् ज्योतिषिकं द्रष्टुं गतः द्वित्रैः अनुयायिभिः सह । ख्यातनामा सः ज्योतिषिकः मुखदर्शनमात्रेण एव पुरतः‌ स्थितस्य जनस्य गुणस्वभावादिकं वक्तुं समर्थः आसीत् । सः विदुषः मुखं किञ्चित् कालं दृष्ट्वा तस्मिन् विद्यमानान् बहून् दुर्गुणान् उल्लिखितवान् । तथापि सः महाजनः दक्षिणारूपेण प्रभूतं धनं दत्त्वा ततः प्रतिगतवान् । प्रतिगमनसमये कश्चन अनुयायी अपृच्छत् 'यद्यपि सः ज्योतिषिकः अप्रियान् अंशान् बहुधा श्रावितवान् तथापि भवता तस्मै प्रभूतं धनं किमर्थं दत्तम्?’ इति । तदा सः महाजनः अवदत् ' सः यद्यत् अवदत् ते दुर्गुणाः मयि सन्ति । अतः तदीयं सामर्थ्यं पुरस्कुर्वन् अहं तस्मै प्रभूतं‌ धनं‌ दत्तवान् । किन्तु तेन अनुक्तः कश्चन विशेषगुणः अस्ति मयि । सा अस्ति आत्मनिग्रहशक्तिः । ताम् अवलम्ब्य अहं‌ तान् दुर्गुणान् निगृहीतवान् अस्मि' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A renowned scholar once visited an astrologer, accompanied by a few followers. The astrologer, known for describing a person’s nature just by looking at their face, observed the scholar briefly and listed many faults in him. Yet, the scholar gave the astrologer a large sum of money and departed. On the way back, one follower asked, “Though he spoke so many unpleasant things, why did you reward him so generously?” The scholar replied: “What he said about my faults is true. I honored his ability by giving him wealth. But there is one special quality in me that he did not mention—self-control. By relying on it, I have subdued those faults”.