अमरत्वं प्राप्तव्यम् इति कस्यचन राज्ञः महती इच्छा जाता । कस्यचन कूपस्य जलं पीतं चेत् अमरत्वं निश्चयेन प्राप्स्यते इति राज्ञा कथञ्चित् ज्ञातम् । अमरत्वदायकस्य कूपस्य अन्वेषणं यदा जातं तदा राजा कूपात् जलम् उद्धृत्य तत् पातुम् उद्यतः । तावता कूपसमीपे स्थितः कश्चन काकः अवदत् 'एतत् जलं मा पिब । अहम् अमरत्वं प्राप्य पश्चात्तापम् अनुभवामि । मम गृहजनाः, बान्धवाः दिवं गताः । अहम् एकाकी अस्मि । अमरत्वप्राप्त्या मया किमपि न साधितम् । मृत्युः मम समीपं न उपसर्पति । मम दुःखस्य अन्त्यमेव नास्ति' इति । एतत् श्रुतवता राज्ञा विवेकः प्राप्तः । सः तत्रैव जलं पातयित्वा काकं नमस्कृत्य ततः प्रतिगतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
अमरत्वम्
A king once longed for immortality. He learned of a well whose water could grant eternal life. When he drew the water and was about to drink, a crow nearby warned him: ‘Do not drink. I myself gained immortality and now regret it. My family and friends have all passed away, leaving me alone. Death never approaches me, and my suffering has no end’. Hearing this, the king gained wisdom, poured the water back, bowed to the crow, and returned.

कदाचित् कश्चन राजा वैराग्यं प्राप्य संन्यासी जातः । भिक्षाटनसमये काचित् माता तस्मै त्रीन् तण्डुलकणान् दत्तवती । त्रीन् अंशान् ज्ञापयितुं त्रयः तण्डुलकणाः दत्ताः इति उक्त्वा ते च के इति कथयति सा । 'कामक्रोधलोभमोहादयः शत्रवः यदि भवता दूरे स्थाप्येरन् तर्हि भवतः सुरक्षितता सिद्धा । प्रतिदिनं परिश्रमः, योग्याभ्यासः इत्यादयः नियततया कृताः चेत् महती बुभुक्षा बाधते । तदा शुष्का रोटिका अपि परमस्वादुतया भासते । यदा शरीरश्रमः अधिकः भवेत् तदा एव सुखनिद्रा प्राप्येत । अतः शरीरश्रमः भवतः अधिकः भवेत् सर्वदा' इति । 'उत्तमा नीतिः उत्कृष्टेन क्रमेण ज्ञापिता भवत्या' इति उक्त्वा राजा तां कृतज्ञतापूर्वकं नमस्कृत्य ततः अग्रे गतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a king renounced the world and became a monk. While begging, a mother gave him three grains of rice. She explained: ‘These three grains symbolize three lessons. First, if you keep away enemies like desire, anger, greed, and delusion, you will be safe. Second, with daily effort and disciplined practice, even a dry bread tastes sweet when hunger is great. Third, when the body is well-exerted, only then comes peaceful sleep. Therefore, let hard work always be your companion’. The king, moved by her wise teaching, bowed with gratitude and went on his way.

सूर्याजिपन्तस्य ज्येष्ठपुत्रं गङ्गाधरं 'श्रेष्ठ' पदेन निर्दिशति स्म । सः आसीत् शान्तस्वभावः । श्रेष्ठस्य भगवद्भक्तिः बाल्यात् एव अपूर्वा आसीत् । दशमे वयसि 'अनुग्रहप्रसादं यच्छतु' इति पितरम् अभ्यर्थितवान् । 'हनुमतः मन्दिरं गत्वा अभ्यर्थय' इति पिता अवदत् । पित्राज्ञां पुरस्कृत्य श्रेष्ठः मदिरं गत्वा एकादश दिनानि यावत् निराहारं स्थितवान् । बालकस्य एतां निष्ठां तपश्चर्यां च दृष्ट्वा मारुतिः प्रसन्नः भूत्वा श्रीरामचन्द्रस्य दर्शनं कारितवान् । श्रीरामचन्द्रेण देवालये त्रयोदशाक्षरमन्त्रं कथयित्वा 'रामीरामदासः' इति तस्य नाम कृतम् । ततः अग्रे सः यान् यान् ग्रन्थान् रचितवान्, तत्र सर्वत्र 'रामीरामदासः' इत्येव स्वस्य नाम्नः उल्लेखं कृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Surya Jipant’s eldest son, Gangadhara, was called Sreshta. Calm by nature, his devotion to God was extraordinary from childhood. At the age of ten, he asked his father for divine grace. His father directed him to pray at Hanuman’s temple. Obeying, Sreshta fasted there for eleven days. Seeing his steadfastness, Hanuman was pleased and arranged for him to have the vision of Lord Rama. In the temple, Rama gave him the thirteen-syllable mantra and named him Ramiramadasa. Later, in all the works he composed, he always mentioned his name as Ramiramadasa.

वृन्दावनगमनमार्गे कञ्चित् साधुं यदा कश्चन पुरुषः अपृच्छत् 'वृन्दावनधाम कियत् दूरे अस्ति ?’ इति तदा साधुः अवदत् 'तिस्रः घण्टाः अपेक्षिताः' इति । यदा अपरः यात्री अपृच्छत् तदा 'होराद्वयम् अपेक्षितम्' इति अवदत् । यदा कश्चन वृद्धः अपृच्छत् तदा 'एका होरा अपेक्ष्यते' इति अवदत् । सम्मुखे स्थितः कश्चन सज्जनः साधुम् अपृच्छत् 'किमर्थं भवान् विभिन्नानि उत्तराणि उक्तवान्?’ इति । तदा साधुः अवदत् 'प्रथपुरुषस्य शिरसि स्थितायां पोटलिकायां पूर्वजन्मकृतानि पापानि, पेटिकायाम् 'अहं गन्तुं शक्नोमि वा न वा ? इति संशयः च आसीत् । द्वितीयस्य मनसि 'मम पत्नी, मम पुत्रः' इति ममत्वम् आसीत् । तृतीयः वृद्धः रिक्तहस्ततया आगतवान् । तस्य मनसि अहङ्कारः, भौतिकासक्तिः वा न आसीत् । अतः मया तत्तज्जनयोग्यतानुगुणम् उत्तरम् उक्तम्' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

On the way to Vṛindāvana, a man asked a saint: ‘How far is the holy place?’ The saint replied: ‘Three hours.’ Another traveler asked, and the saint said: ‘Two hours.’ A third, an old man, asked, and the saint answered: ‘One hour’. A gentleman nearby asked why the saint gave different answers. The saint explained: ‘The first man carried a heavy bundle of past sins and doubts about his ability to reach. The second was burdened with attachments to wife and children. The third, an old man, came empty-handed, free from ego and worldly ties. Therefore, I gave each answer according to his inner state’.

कस्मिंश्चित् गुरुकुले पञ्च शिष्याः अध्ययनं कुर्वन्ति स्म । तेषु कश्चन अन्धः सन् महता यत्नेन अध्ययनं करोति स्म । कदाचित् गुरुः अपृच्छत् 'जगति बलवत्तमं वस्तु किं स्यात्?’ इति । प्रथमः शिष्यः शस्त्रम्, द्वितीयः अयः, तृतीयः अग्निः, चतुर्थः जलम् इति यथाक्रमम् अवदन् । अन्धशिष्येन कथितम् 'बाह्यजगति स्युः नैकानि बलवत्तमवस्तूनि । किन्तु तेषां सर्वेषां भौतिकवस्तूनाम् अपेक्षया बलवत्तमं च भवति 'दृढसङ्कल्पः' । अयं शस्त्रं निगृह्णाति, अयः द्रवीकरोति, अग्निं शमयति, जलं च बाष्पीकृत्य आकाशं प्रति प्रेषयति' इति । अनेन उत्तरेण अन्धे शिष्ये विद्यमानः दृढसङ्कल्पः कियान् बलिष्ठः स्यात् इति गुरुणा अवगतम् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In a gurukula, five disciples were studying. One of them was blind but worked hard. One day, the teacher asked: ‘What is the strongest force in the world?’. The first disciple said ‘weapons,’ the second ‘iron,’ the third ‘fire,’ and the fourth ‘water’. The blind disciple replied: ‘There are many powerful things in the external world, but stronger than all material forces is firm determination. Determination can control weapons, melt iron, extinguish fire, and turn water into vapor that rises to the sky’. From this answer, the teacher realized how powerful the blind disciple’s inner resolve truly was.

कदाचित् भगवान् बुद्धः सरोवरे सद्योविकसितस्य कमलस्य सुगन्धस्य आस्वादनम् आरब्धवान् । तावता काचित् देवकन्या प्रत्यक्षा भूत्वा अवदत् 'किमपि मूल्यम् अदत्त्वा पुष्पस्य गन्धम् आजिघ्रति भवान् । एतत् चौर्यम्' इति । तावता अन्यः कश्चन आगत्य बहूनां कमलपुष्पाणां निर्दाक्षिण्यम् उत्पाटनम् आरब्धवान् । किन्तु सा देवकन्या तम् उद्दिश्य किमपि न अवदत् । तथा किमर्थम् इति बुद्धेन पृष्टे देवकन्या अवदत् 'लोभतृष्णादिभिः अभिभूताः सांसारिकाः धर्माधर्मयोः भेदं न जानन्ति । अतः धर्मरक्षणस्य भारः अपि तेषु आधिक्येन न भवति । किन्तु ये धर्मपरायणाः स्युः, तेषाम् अल्पा एव मार्गभ्रष्टता भवति महते पापाय । महताम् उत्तरदायित्वम् अपि भवति महत् एव' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, the Buddha enjoyed the fragrance of a freshly blossomed lotus in a lake. A celestial maiden appeared and said: ‘You smell the flower’s fragrance without paying anything — this is theft’. Meanwhile, another man came and ruthlessly plucked many lotuses. Yet the maiden said nothing to him. Curious, the Buddha asked why. She replied: ‘Worldly people, overcome by greed and desire, cannot distinguish between right and wrong; hence the burden of protecting dharma does not fall heavily upon them. But those devoted to righteousness — even a small deviation can lead to great sin. For the virtuous, responsibility is as great as their stature’.

कदाचित् बहुपुत्रवान् कश्चन वलयविक्रयिकः पुत्रेण सह वाणिज्याय प्रस्थितः पार्श्वस्थं ग्रामं प्रति । तस्मिन् एव ग्रामे राजमाता अत्तिमब्बा अपि वसति स्म । पार्श्वग्रामे स्थितं प्रासादम् उपसर्प्य मातॄः आहूतवान् वलयक्रयणार्थम् । तावता लघुवयस्कः तस्य पुत्रः बालवचनैः 'आगच्छन्तु मातरः, अयं रक्तवर्णीयः भवत्यै युज्यते । नीलवर्णीयः तस्यै युज्यते .....' इति वदन् एकैकाम् अपि पश्यन् वाक्चातुर्येण सर्वासां मनः आकृष्टवान् । तं बुद्धिमन्तं वाक्चतुरं बालं दृष्ट्वा तस्य शिक्षणव्यवस्थायाः उत्तरदायित्वं राजमाता स्वीकरोति । गच्छता कालेन श्रद्धया पठन् सः 'महाकविः रन्नः' इति कन्नडसाहित्यलोके ख्यातिं गतः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A bangle-seller once went with his young son to a nearby village where Queen Mother Attimabbe lived. At the palace, he invited the women to buy bangles. The boy, with charming words, suggested which colors suited each lady, captivating everyone with his wit and eloquence. Seeing his intelligence, Attimabbe took responsibility for his education. With dedication, the boy studied and in time became celebrated in Kannada literature as the great poet Ranna.

कश्चन धान्यवणिक् किञ्चन गुरुकुलं गतवान् । गुरुकुलं धनयुक्तं तु न । व्यवस्था अपि सामान्या । अतः सः वणिक् अवदत् 'नूतनानि परिवर्तनानि, व्यवस्थायां परिवर्तनानि अपेक्ष्यन्ते अत्र । तदा गुरुकुलस्य ख्यातिः वर्धते' इति । किन्तु गुरुकुलस्य आचार्यः प्रत्यवदत् 'ख्यातिप्राप्त्युद्देशः न अस्माकम् । सर्वविधाः छात्राः प्राप्यन्ते अत्र । सर्वान् सम्यक् अध्याप्य उत्तमविद्यावतः कर्तुं प्रयासं कुर्मः वयम् । वयं स्म शिक्षकाः, न तु वणिजः......’ इति । तद् वचनम् अङ्गीकुर्वन् वणिक् आचार्यं नमस्कृत्य प्रभूतं धनं गुरुकुलाय दत्त्वा ततः गतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A grain merchant once visited a gurukula. The institution was poor and its arrangements simple. The merchant suggested: ‘Introduce new changes and improvements; then the gurukula’s fame will grow’. But the teacher replied: ‘Our aim is not fame. Students of all kinds come here, and we strive to educate them well and make them truly learned. We are teachers, not merchants’. Accepting these words, the merchant bowed to the teacher, donated a large sum of money to the gurukula, and departed.